Қора шляпалар ортидаги дунё: Исроилга мухолиф яҳудийлар

Ҳаредилар ўзига хос ҳаёт тарзи, дунёқараши, технологияга қаршилиги ва энг муҳими, Исроил мухолифатигача бориб етган сиёсий мавқеи билан эътиборни тортадиган яҳудий жамоасидир.

Нью-Йоркнинг Бруклин туманида қора костюмли, қора шляпали эркаклар; сочлари парик ёки рўмол билан ёпилган аёллар; ёнида кўп сонли болалар… Кўчада эшитиладиган тил кўпинча инглиз тили эмас, балки идиш тилидир. Бир неча кўча нарида Манҳеттен осмонўпар бинолари қад кўтариб турганида, бу ерда, Вилямсбург маҳалласида бутунлай бошқача ҳаёт ҳукм суради...

Худди шундай манзараларни Американинг бошқа шаҳарларида, шунингдек, Қудус, Лондон ва Антверпенда ҳам учратиш мумкин. Бироқ бу манзара ортида ягона бирхилдаги жамоа йўқ. Бу ўта тақводор яҳудийлар ўз ичида турли гуруҳлар ва қарашларга эга катта бир дунёдир. Ўз тарихи, тили, оилавий тартиби, иқтисодий тизими, сиёсий қарашлари ва дунёқараши бўлган ғоят йирик жамоа ҳисобланади. Улардан Ҳасидийлар сўнгги пайтларда оммалашиб кетди.

Ҳасидизм илдизлари XVIII аср Шарқий Европасига бориб тақалади. Ҳаракатнинг асосчиси ҳисобланган Исраил бен Элиезер Польша-Украина муҳитида яшаган. Ҳасидизм Аллоҳ билан шахсий алоқани, ибодатда жўшқинликни биринчи ўринга қўядиган мистик ҳаракатдир. Бу янги ҳаракатга даврнинг анъанавий яҳудийлари муносабат билдирдилар. Ҳакимлар (ҳокимлар/раббилар) Ҳасидизмга қарши чиқдилар, лекин уни тўхтатиб қола олишмади.

Шарқий Европа яҳудийларининг тарихий тили бўлган идиш тилида сўзлашувчи Ҳасидийларда дин кундалик ҳаётнинг алоҳида бир қисми эмас, балки куннинг барчасини шакллантирадиган тизимдир. Тонг дуо билан бошланади. Овқат қатъий кошер (ҳалол) қоидаларига бўйсунади. Шабат (шанба) ҳафтанинг марказидир. Шу тариқа ҳаётнинг ҳар бир лаҳзаси муқаддаслаштирилган бўлади.

Эркаклар қора костюм, оқ кўйлак, шляпа, соқол ва соч букналари билан ажралиб туради. Соч букналари (пеёт) Тавротда Мусо алайҳиссаломга нисбат берилади. Шляпа ташқарида кийилади; уйда дўппига ўхшайдиган кипа (ямулка) ёпилади. Ҳаммом ва уйқудан бошқа пайтларда бу кипа бошдан ечилмайди. Диний кунларда калта шим ва оқ пайпоқ кийилади; мўйна шляпа (shtreimel) тақилади.

Турмуш қурган аёллар сочларини парик ёки рўмол билан ёпади. Ёшлигида оилалар воситачилигида турмуш қурилади. Болалар сони кўп. Болалар кичик ёшдан диний таълимни бошлайди. Эркаклар узоқ йиллар ешиваларда диний таълим олади. Эркак ва қиз болалар маълум бир ёшдан кейин бирга бўла олмайди.

Яҳудий жамияти гомоген (бир жинсли) эмас. Рабиник, Караи ва Самири каби алоҳида дин каби уч мазҳабга бўлинади. Караилар Талмудни, Самирлар Қудуснинг муқаддаслигини қабул қилмайди. Энг кўп сонли мазҳаб бўлган Рабиник яҳудийлик модернистларни, динсизларни ва дунёвийларни бир четга суриб, Ҳареди (тўғри йўлда) деб аталади. Исломдаги суннийликнинг муқобили ҳисобланади.

Улардан XIX аср охирларида модернизацияга, дунёвийлашувга ва ассимиляцияга қарши чиққанларга Ҳареди ёки Ультра-Ортодокс номи берилган. Ҳареди — “Аллоҳ қаршисида титраётган” деганидир. Ҳаредилик ўта тақволи турли жамоаларни ўз ичига олган бир соябондир. Шарқий европалик Литваклик (Миснагдим) ва Ўрта Шарқ/Шимолий Африка келиб чиқишли Сефарад асли Мизраҳилар Ҳаредик гуруҳлардир.

Литваклик аввал Ҳасидийларга қатъий қарши эди. Аслида уларнинг бошқа номи бўлган Миснагдим “муҳолифлар” деганидир. Ҳасидийлар ва Литваклик анъанавий яҳудийликни сақлаб қолиш учун XIX аср охирларида ёнма-ён келишга мажбур бўлдилар. Бугун Ҳасидийлик Ҳаредиларнинг бир тармоғи сифатида кўрилмоқда. Аммо ҳар бир Ҳареди ҳам Ҳасидий эмас. Ҳасидийлар ҳам Чабад, Сатмар, Гора каби кичик гуруҳларга бўлинади. Ҳаредилар Исроилда аҳолининг 15 фоизини ташкил этади, уларнинг ҳам учдан бири Ҳасидий, учдан бири Литвак, учдан бири Мизраҳидир.

Литваклик қора костюм, оқ кўйлак ва федора услубидаги қора текис шляпаларни афзал кўради, Ҳасидийлар каби мўйна шляпа тақмайди, чизиқли кафтан киймайди. Улар ҳам Ҳасидийлар каби соқолларини қирқа олмайди, аммо ёшлар устара ишлатмасдан қайчи билан тўғрилаши мумкин.

Мизраҳи — шарқлик деганидир. Улар ХХ асрда Исроилда Ашкеназ Ҳареди мактабларининг таъсирида вақт ўтиши билан уларга ўхшаш бир тарзни қабул қилдилар. Шас — Мизраҳиларнинг; Дегел ҲаТора (Таврот байроғи) эса Литвакликнинг партиясидир.

Бошқа яҳудийлар уларни ёпиқ бир жамоа сифатида кўради ва масофа сақлайди. Ҳаредилар ҳам ўз дунёларида, маҳаллаларида, мактабларида, маркетларида кун кечиради; бошқаларнинг ишига у қадар аралашмайди.

Ҳасидийлик ва янада кенгроқ маънода Ҳаредик дунёнинг Исроил билан муносабати муаммолидир. Ҳаредиларнинг муҳим қисми Исроилда яшайди, лекин замонавий Исроил давлатининг қурилиш мафкураси бўлган Сионизмни диний жиҳатдан рад этадилар. Уларнинг фикрича, замонавий миллат-давлатнинг яҳудийларнинг халос бўлиш воситаси сифатида кўрилиши нотўғридир.

ОАВ олдида тез-тез кўринадиган, Исроил давлатининг мавжудлигига бутунлай қарши бўлган ва Фаластинни қўллаб-қувватлаш фаолиятлари билан танилган маргинал гуруҳ асосан Литвакликнинг Иерусалим гуруҳидир. Улар ва Ҳасидийлардан Сатмар гуруҳи Масиҳ келмагунча яҳудий давлатининг қурилишини гуноҳ деб ҳисоблайдилар.

Исроилда ҳарбий хизмат фақат умумий бурч эмас, балки жамиятнинг муштарак “қисмати”дир... Ёшларнинг катта қисми эркак-қиз ажратмасдан ҳарбий хизматни ўтайди. Исроил динни яшатиш мақсадида ешива (дин мактаби) талабаларига ҳарбий хизматдан озод қилинишини белгилаган эди. Ҳаредилар диний таълим ҳаётнинг ўзи эканлиги важ қилиб, ҳарбий хизматга қарши чиқдилар. 2024 йилда бу озод қилиниш бекор қилинди, лекин ҳамон Ҳаредиларни ҳарбий хизматга олиб кетиш осон эмас. Ҳозирда уларнинг фақат 10 фоизи ҳарбий хизматни ўтайди. Сиёсий савдолашувлар, шунингдек, норозилик ва қаршиликлар туфайли ҳукуматлар бу ишларни ортга сурмоқда.

Литваклик фикрича, Исроилни душманлардан ҳимоя қиладиган нарса жисмоний армиядан кўра, ешиваларда кечаси ва кундузи ўқиладиган Таврот дуоларининг маънавий кучидир. Шунинг учун Таврот мутолаасининг ҳатто бир кун ҳам тўхтаб қолиши ҳаётий хавф сифатида кўрилади. Сиёсий жиҳатдан савдолашадилар; талабаларини ҳарбий хизматга юбормаслик учун қонунларни охиригача сиқиб чиқарадилар.

Ҳасидийларнинг армияга бормаслик сабаби кўпроқ маданий ассимиляция қўрқувидир ва мафкуравийдир. Армия муҳитининг эркак-қиз аралаш бўлиши ва дунёвий ҳаёт тарзи ёшларининг ахлоқини бузиши ва жамоадан узоқлаштиришидан қўрқадилар. Шунингдек, Сатмар каби радикал Ҳасидий жамоалар Масиҳ келмагунча қурилган Исроил давлатини ва армияси каби ҳеч бир муассасасини тан олмайди ҳамда давлатдан келадиган пулни ҳам рад этади.

Исроил қоғозда дунёвий ва демократикдир. Давлат бюджетидан диний мактабларга ва Ҳаредиларга тегишли ижтимоий дастурларга маблағ ажратилиши танқид сабабидир. Ҳаредилар ўз гуруҳлари катта оилаларга эга, даромади паст инсонлардан ташкил топганини, шунингдек, диний таълим яҳудий жамиятининг истиқболига қилинган сармоя эканлигини айтиб, бунга қарши чиқадилар.

Ҳареди дунёси ташқаридан қараганда замонавий даврдан узилиб қолгандек кўриниши мумкин. Ҳолбуки, улар Нью-Йорк, Қудус, Антверпен ва бошқа замонавий шаҳарларнинг қоқ ўртасида яшайди. Уяли телефондан фойдаланади, компания бошқаради, савдо қилади, банк тизими ичида бўлади, замонавий тиббиётдан фойдаланадилар. Лекин буларнинг барчасини ўз диний чегаралари ичида бажаришга ҳаракат қиладилар.

Ҳаредилар интернетни, ижтимоий тармоқларни ва ақлли телефонларни жамоа тузилмасини вайрон қилувчи энг катта душман сифатида кўради. Бироқ бунга қарши курашиш услублари фарқ қилади. Ҳареди ҳаётининг асл принципи модернизмни рад этиш эмас; модернизмнинг қайси қисмлари ичкарига киритилишини ҳал қилишдир. Технологиядан фойдаланиш мумкин, лекин баъзи интернет сайтлари тақиқланиши мумкин. Таълим олиш мумкин, лекин ўқув дастури диний қоидаларга кўра тузилиши керак. Бизнес қуриш мумкин, лекин Шабат куни ишлаб бўлмайди. Катта шаҳарларда яшаш мумкин, лекин маҳаллаларнинг маданий чегаралари сақлаб қолинади.

Литваклик тақиқдан кўра назорат қилиш тарафдоридир. Бизнес ва савдо ҳаётидаги Литвакликнинг интернетдан фойдаланиши керак бўлса, рабилар ҳайъати томонидан тасдиқланган, қимор, зўравонлик/фоҳишалик каби сайтлар тўсиб қўйилган Kosher (Ҳалол) интернет тармоқларидан фойдаланишига рухсат берилади. Ақлли телефонларида эса браузери бўлмаган, фақат қўнғироқ қилиш ва WhatsApp мавжуд махсус Kosher телефон дастурий таъминотидан фойдаланишади.

Ҳасидийлар бу борада анча қатъий, кескин ва марказий тақиқловчидирлар. Ҳасидийнинг уйига интернет улатиши ёки ақлли телефон кўтариб юриши (иш учун жуда зарур бўлмаса) тўғридан-тўғри жамоадан четлатилишига, фарзандлари Ҳасидий мактабларига қабул қилинмаслиги каби оғир ижтимоий жазоларга олиб келади. Ҳасидий жамоалардан бирининг етакчиси (ребе) интернетни бутунлай тақиқловчи баёнот эълон қилса, минглаб Ҳасидийлар майдонларда телефонларини синдириб ёки ёқиб бу буйруққа итоат этадилар. Ишбилармон Ҳасидийлар ҳам интернетни уйларига асло киритмайди, жамоадан ташқаридаги махсус офисда фильтрланган ҳолда фойдаланадилар.

Қора ва оқ ранглар соддалик ва камтаринликни, қора ранг шунингдек ибодатхонанинг вайрон бўлишини, оқ эса эътиқод софлигини рамзий маънода ифодалайди. Бу кийимлар худди униформага ўхшайди. Маданий изоляцияни ва ижтимоий тенгликни таъминлайди. Бу кийимлар аслида XVIII ва XIX асрларда Шарқий Европадаги (Польша, Россия, Литва) зодагонлар ва савдогарларнинг расмий услуби эди.

Ҳаредилар яҳудий қонунларининг абадий эканига ишонадилар ва модернизацияга қарши турадилар. Дунёнинг қолган қисми замонавий модага ўтиб кетаётган пайтда Ҳаредилар ўша даврдаги кийим услубини музлатиб қўйдилар ва муқаддас анъана сифатида бугунга қадар олиб келдилар. Кийим – бу мансублик демакдир.

Ҳаредиларда ребе йўқ, уларнинг етакчиси рабилардир. Улар кўпроқ илмга ва оғир босиқликка қадр қўядилар; мусиқа, рақс ва диний жўшқинлик уларда йўқ.

Барча Ҳаредилар жуда кучли оила ва жамоа алоқаларини қуради. Диний анъаналарни авлоддан-авлодга узатади ва замонавий дунёда ўз маданий чегараларини сақлаб қолади. Айни пайтда ёпиқ таълим тизими, ижтимоий босим, эркак ва аёл роллари, иқтисодий қарамлик ва жамоадан ажралиб чиқишнинг қийинлиги каби масалалар билан ҳам юзма-юз келишлари мумкин.

Кинофильмлар бу дунёнинг айниқса ёпиқ эшикларини очишга ҳаракат қилган. A Life Apart: Hasidism in America, One of Us, Unorthodox, Menashe каби фильмлар билан биргаликда Shtisel — Ҳасидий оиланинг кундалик ҳаётини ҳикоя қилувчи қизиқарли сериалдир.

Шарқий Европа яҳудийлигида раби (ригби/рав) – устозим деганидир. Раби (шарқдаги номи билан ҳаким/рабий) бўла олиш учун диний академиямизда (ешива) йиллар давомида яҳудий ҳуқуқи (Ҳалаха), Талмуд ва Таврот таълимини олиш ва ваколатли ҳакимлардан семҳа (диплом) олиш керак бўлади. Жамоанинг ҳуқуқий, диний саволларига жавоб беради; никоҳ, ажралиш, ҳалол озиқ-овқат каби диний мавзулар билан шуғулланади.

Ҳасидий – “тсадикка боғланган” деганидир. Тсадик эса тўғри ва адолатли инсон деганидир. Бу унвон бирор мактабдан олинмайди. Бирор кишининг Аллоҳ даргоҳида ва инсонлар кўз ўнгида эришган энг юқори ахлоқий софлиги, гуноҳсизлиги ва маънавий мақоми билан қўлга киритилади. Яҳудий мистицизмида (Кабала) тсадикнинг Аллоҳ билан жуда махсус боғланиши борлигига, дуолари тўғридан-тўғри қабул қилинишига ва ҳатто унинг ҳурматидан дунё турганига ишонилади. Кучи отадан ўғилга ўтади. Ҳасидий яҳудийлар бу икки манбани бир қолипга солиб, натижада “жамоа етакчиси” ребени юзага келтирдилар.

Шабат овқатларида Ҳасидийлар уларнинг татиб кўрган ва тарқатган овқатларида муқаддаслик борлигини қабул қилган ҳолда ейдилар. Кейин эса диққат билан Тавротга оид нутқини тинглайдилар. Аллоҳга хурсандчилик ичида хизмат қилиш мақсадида қўшиқ айтадилар ва рақсга тушадилар. Оёқларни осмонга қарата кўтариб рақсга тушиш бир турдаги Ҳасидий ибодатидир. Ҳасидий куйлари ташқарида ҳам оммалашиб кетган.

Ребенинг пипо чекиши мистик мушоҳада пайтида (девекут) муқаддас учқунларни йиғиш мақсадини ташийди. Мурид ребега арзнома (квитл) бериб, шахсий эҳтиёж ва масалаларини айтиб, ўзи учун дуо қилишини сўраши мумкин. Ҳасид ребенинг мақоми харажатларининг ҳисобидан маълум миқдордаги пулни (пидиён) тўлайди.