Рим папасининг Туркия зиёрати

Рим папаларининг Туркияга қилган ташрифларини Католиклар ва Православларни бирлаштириш мақсадида кўриш реал эмас.

Дунёнинг энг кичик давлати бўлган, аммо дунё сиёсатининг энг кучли марказларидан ҳисобланган Ватикан давлатининг раҳбари ҳисобланган Рим папаси айни пайтда бир миллиард Католик христианнинг руҳоний етакчисидир. Гарчи унинг мамлакати жуда кичик бўлса-да, Африканинг энг чекка қишлоғидаги бир руҳоний ҳам Римдаги папага бўйсунади.

Папаларнинг ишлари "Муқаддас Руҳ" назорати остида бўлгани учун, папа адашмайди деб ишонилади. У Христианликнинг беш буюк патриархидан биридир. Қолганлари Истанбул, Қудус, Антиохия ва Искандария патриархларидир. Рим ва Истанбул ўзларини тенглар орасида биринчи деб билишади.

Ҳозирги Папа Лео XIV ўзининг биринчи саёҳатини Туркияга қилди. Папаларнинг саёҳати, худди ҳаворийларнинг саёҳати каби қабул қилинади. У рамзий аҳамиятга эга ва унга турли маънолар юкланади. Папа Лео Туркияга ташриф буюрган бешинчи, аммо Изникка ташриф буюрган биринчи пападир.

Христианликнинг тарихий марказларидан бири бўлган Изник, 325 йилда машҳур консилиум (диний йиғилиш) ўтказилган жойдир. Диний арбоблар йиғилиб, Христианликнинг эътиқод асосларини белгилаганлар. Ўша вақтда муомалада бўлган 54 Инжилдан 4 таси расман шу ерда қабул қилинган. Ташриф консилиумнинг 1700 йиллигига тўғри келтирилган.

Папалар дунё конъюнктурасига мослашиб, 1960-йилларда хорижий саёҳатларни бошлашди. Ҳар бир Папа Туркияга ташриф буюрди. Фақат 1978 йилда лавозимга келганидан 33 кун ўтиб, заҳарланиб ўлган Папа I Иоаннес Паулус бундан мустасно.

Туркия ташрифи папалар учун ҳар доим алоҳида ўринга эга. Ваҳоланки, Туркияда тахминан 33 мингга яқин Католик яшайди. Уларнинг аҳволи ҳам ёмон эмас. Хўш, Туркиянинг бу мавқеи қаердан келиб чиққан?

Туркия ҳудудлари Христианликнинг илк даврлари учун жуда муҳим. Христианликнинг дастлабки 8 та консилиуми Туркияда ўтказилган. Инжилда тилга олинган 7 та черковнинг барчаси Туркиядадир. Исо алайҳиссаломнинг 12 ҳаворийсининг ярмидан кўпи, ҳатто эҳтимол ҳазрати Марям ҳам Туркияда дафн этилган.

Туркия азалдан Православ мазҳаби кўпчиликни ташкил этган мамлакат бўлган. Истанбул ва Рим патриархлари кўринишидан оддий сабаблар туфайли ихтилофга тушиб, 1054 йилда бир-бирларини афороз қилиб, динсиз деб эълон қилганлар. Ўшандан бери улар бир-бирларига душман эдилар. Иккинчи жаҳон урушидан кейин бироз сиёсий сабаблар туфайли юмшаш бошланди. 1965 йилда афороз ўзаро бекор қилинди.

Папанинг Изникка ташрифи, ҳар доимгидек, христианликнинг бирлик мақсади йўлида ташланган рамзий қадамдир. Чунки христианлар Изник консилиумидан аввал ихтилофда эдилар ва уни ўша ерда ўзларича ҳал қилишган эди.

Аммо ташрифнинг диний мақсадларидан кўра, сиёсий кун тартиби кучлироқ. Папаларнинг Туркияга қилган ташрифларининг асосий мақсади Истанбулдаги Православ патриархи билан мулоқот ўрнатишдир. Бироқ, бу христианликнинг бирлашиши учун эмас. Динларнинг, ҳатто мазҳабларнинг асрларга тақаладиган асослари ва анъаналари бор. Уларни бирлаштириш мумкин эмас.

Ғарб Папани Истанбул билан мулоқотда бўлишга ундамоқда. Истанбулни кучайтириш орқали мувозанат ўрнатиш исталмоқда. Шу орқали Москва Патриархини Православлар етакчиси деб билувчи Россияга ҳам бир хабар берилмоқда.

Отатурк папаларнинг ташрифини экуменизм ғоясига қарши бўлгани учун қабул қилмаган деган иддао ҳам тўғри эмас. Унинг даврида ҳеч бир папанинг Туркияга келиш режаси бўлмаган. Бу ишнинг экуменизмга ҳам алоқаси йўқ. Чунки папа патриархнинг рақибидир. Ким нима деса десин, патриарх 325 йилдан бери экуменистикдир. Экуменистик бўлиш барча Православларнинг етакчиси бўлиш демакдир, бу эса аслида — агар тушунилса — Туркиянинг манфаатигадир.

Туркияга ташриф буюрган биринчи папа VI Паулусдир. Ташриф 1967 йил 25-26 июлда бўлиб ўтган. Папа совға сифатида Инбаҳтида душман қўлига тушган Усмонийлар байроғини олиб келган. Бу ҳаракати билан, у Папаликнинг ҳам муҳим роли бўлган салиб юришлари учун бир турдаги узр сўраган. Дарҳақиқат, ўшанда Туркия ташқи ишлар вазирлиги буни тарихий жест деб баҳолаган.

Папа Анқарадан ташқари Истанбул, Эфес ва Измирга борди. Ўшанда музей бўлган Аясофияни зиёрат қилганида тиз чўкиб ибодат қилиши баъзи доираларда норозиликка сабаб бўлди.

Совет агентларининг ўйини билан Меҳмет Али Оғжа отган машҳур поляк Папа Иоаннес Паулус II 27 йил бу лавозимда қолди ва кўп саёҳат қилди. У 104 та саёҳат билан рекорд ўрнатган. Ўзининг тўртинчи саёҳатини 1979 йил 28-30 ноябрда Туркияга қилди.

У Анқара, Истанбул ва Измирга борди. Марям она уйи жойлашган Эфесда маросим ўтказди. Ўша даврдаги Православ ва Арман патриархлари билан учрашиб, бирлик ҳақида мурожаат қилди.

Немис аслли Папа Бенедикт XVI нинг ташрифи бироз кескин ўтди. Папанинг бир неча ой олдин Германияда Византия императори Мануэльнинг Ислом ҳақидаги салбий сўзини ноўрин тарзда нақл қилиши салбий муносабатга сабаб бўлганди.

У 2006 йил 28 ноябрдан 1 декабргача Туркияга келди. У ҳам ўзидан олдингилар каби Анқара, Измир ва Истанбулга борди. Эфесда маросим ўтказди. Келган куни Истанбул Патриархати ташкил топган деб қабул қилинган Азиз Андреас байрами эди. Папаларнинг ташрифи ҳар доим шунга тўғри келтирилади.

Папанинг Султон Аҳмад жомеъ масжидида ибодат қилиши, ўша пайтдаги фикрларга кўра, мулоқот ишораси сифатида изоҳланди. Бундан аввал биринчи марта Папа Иоаннес Паулус II 2001 йилда Дамашқдаги масжидга кирган эди. Бу иккинчиси бўлди.

Италия аслли, аргентиналик Папа Франциск 2014 йил 28-30 ноябрда Анқара ва Истанбулга ташриф буюрди. У ҳам Султон Аҳмад жомеъ масжидида ибодат қилди.

Гунн императори Аттила 452 йилда Рим остонасига келганида; Папа Азиз Лео қимматбаҳо совғалар билан ёлвориб, Рим ва Европани қутқарган. Исломнинг Европага ёйилиши папаликни хавотирга солган ва XI асрда бошланган ҳамда асрлар давом этган салиб юришларига туртки бўлган.

Жам Султон тахт учун курашда мағлуб бўлиб, ўша даврдаги Папа Алессандро Боржианинг қўлига тушиб қолган эди. Тарихдаги энг ахлоқсиз шахсиятлардан бири бўлган Боржиа уни заҳарлаб ўлдирди. Унинг наъшини ҳам Султон Боязидга сотди!

1847 йилда Султон Абдулмажид тахтга ўтирган Папа IX Пиусни табриклаш учун бир ҳайъат юборди. Папа, Пасха рўзасида ҳеч кимни қабул қилмаслигига қарамай, Усмонийлар ҳайъатини қабул қилди. Папанинг ҳузурига кирган ҳар ким аввал тиз чўкарди, кейин тик турган ҳолда гаплашарди. Папа суҳбат давомида Усмонийлар элчисини халифанинг элчиси бўлгани учун ўзига рўпара қилиб ўтиргизди.

Султон Ҳамид ҳам Папага совға ва элчи юборарди.

Папа Бенедикт XV тинчликсевар эди. Жаҳон урушида турк асирларига ёрдам берди, кўпчилигининг озод қилинишида рол ўйнади. Бейўғлидаги бир черковга унинг ҳайкали ўрнатилмоқчи бўлганида, Султон Ваҳидеддин сиёсий ва дипломатик мулозамат сифатида 500 лира берди. Валиаҳд Абдулмажид эфенди маросимда қатнашди.

Папаликнинг 1935 йилдан бошлаб Истанбулдаги вакили Кардинал Анжело Жузеппе Ронкалли (1881-1963) 1958 йилда Иоаннес XXIII номи билан Папа этиб сайланди. У симпатик шахс эди. У яхши туркчани ўрганган. Жалол Баяр бошчилигидаги ўша даврнинг кўплаб сиёсатчилари, санъаткорлари ва таниқли шахслари билан яқин дўстлик ўрнатган.

Папа этиб сайланганидан сўнг Президент Жалол Баяр Ватиканда уни зиёрат қилди. Бу Туркия президентининг Папани биринчи бор зиёрат қилиши эди. Шу орқали Православ/Юнон дунёсига ҳам бир турдаги огоҳлантириш берилган эди.

27 май тўнтаришидан сўнг ўлимга ҳукм қилинганлардан Жалол Баярнинг осилмаслиги учун Папа Миллий Бирлик Қўмитасига бир кардинал орқали мактуб юборди. У "Турк Папа" номи билан танилган; Бейўғлидаги Папалик ваколатхонаси жойлашган кўчага унинг исми берилган.