Замонавий дунёнинг кўринмас фронти

Дунёнинг нигоҳи ҳали-ҳамон Ўрта Шарқ самоларида учаётган ракеталарда, хариталарда ўзгараётган чегараларда ва экранларга тушаётган қайноқ тўқнашув тасвирларида. Ваҳоланки, геосиёсатни фақат ракеталар ва ҳарбий денгиз флоти орқали ўқиш –айсбергнинг фақат кўриниб турган қисмига қараш демакдир. Бугунги дунёда бир баррель нефть энди шунчаки энергия берувчи суюқлик эмас; у ошхоналаримиздаги пластик идишлардан тортиб, устимиздаги синтетик матоларгача, шифохоналардаги зардоб найчаларидан мудофаа саноатининг энг муҳим таркибий қисмларигача бўлган улкан нефть-кимё экотизимининг хом ашёсидир.

Шу сабабли давримизнинг ҳақиқий тўқнашув майдони нафақат нефть чиқаётган қудуқлар, балки ўша нефть молекулаларга ажратилиб, қайта тикланадиган қайта ишлаш заводлари ва кимёвий комплекслардир. Энергия геосиёсати ўз ўрнини борган сари “молекуляр геосиёсат”га бўшатиб бермоқда.

Бугунги глобал ишлаб чиқариш тизимида Хитой шунчаки ишлаб чиқариш базаси эмас, балки дунёнинг энг йирик нефть-кимё трансформация марказидир. У ерга борадиган ҳар бир баррель хом нефть фақат ёнилғи сифатида истеъмол қилинмайди; этилендан пропиленга, ароматик бирикмалардан полимерларга айланиб, дунёга қайта сотилади. Яъни, нефть хом ҳолида энергия манбаи бўлса, қайта ишланган ҳолида глобал саноатнинг “кўринмас умуртқаси”га айланади.

Бу трансформация муҳим бир зиддиятни ҳам келтириб чиқармоқда: Ғарб дунёси энергияга бўлган қарамлигини қайта тикланадиган манбалар билан камайтиришга ҳаракат қилаётган бир пайтда, нефть-кимё маҳсулотларига бўлган қарамлигини янада чуқурлаштирмоқда. Қуёш панеллари, шамол турбиналари, электр транспорт воситаларининг батареялари... Буларнинг барчаси “яшил иқтисодиёт” рамзлари сифатида тақдим этилса-да, уларнинг ишлаб чиқариш жараёнининг салмоқли қисми ҳали ҳам нефть-кимёга асосланган. Бу эса замонавий дунёнинг энг катта парадоксларидан бирини туғдиради: энергияда мустақиллик излаш – материалларда қарамликни оширмоқда.

Совуқ уруш даврида нефть давлатларнинг ҳаракат қобилиятини белгилайдиган стратегик манба эди. Бугун эса у анча чуқурроқ маъно касб этмоқда: мавжуд бўлиш салоҳияти. Чунки энди масала фақат танкларнинг юриши ёки самолётларнинг учишида эмас; масала замонавий ҳаётнинг барқарорлигидадир.

Агар технологик жараён чизмасига назар ташланса, асосий кимёвий моддалардан (аммиак, метанол, бутадиен) бошланадиган жараён; тиббиётдан авиацияга, космик технологиялардан маиший техникагача бўлган улкан ишлаб чиқариш занжирига айланади. Ушбу занжирнинг бирор-бир ҳалқаси узилса, нафақат иқтисодиёт, балки кундалик ҳаётнинг ўзи ҳам издан чиқади.

Шу сабабли Эрон ва минтақа нефтининг глобал бозорга билвосита йўллар билан, айниқса, Осиё марказли қайта ишлаш тизимлари орқали оқиши, санкциялар нима учун тўлиқ натижа бермаётганини ҳам тушунтиради. Хом нефтни тўхтатсангиз ҳам, у қайсидир нуқтада полимерга, синтетик толага ёки кимёвий оралиқ маҳсулотга айланиб, глобал тизим томирларига қайта киради. Бу ҳолат замонавий дунё енгиб ўтишга қийналаётган таркибий “петро-дилемма”ни (нефть зиддиятини) юзага келтиради.

Уруш технологияси деганда одатда кўз олдимизга пўлат, порох ва ўқ-дорилар келади. Ваҳоланки, бугунги мудофаа саноатининг асосий пойдевори кимёвий муҳандисликдир. Ракета корпусидаги иссиқликка чидамли қопламадан тортиб, электрон тизимларнинг изоляциясигача; композит материаллардан ёнилғи тизимларигача — ҳаммаси нефть-кимё маҳсулотидир.

Елимлар (резиналар), синтетик каучуклар, юқори самарали полимерлар... Булар замонавий урушнинг кўринмас, аммо энг муҳим таркибий қисмларидир. Шунинг учун геосиёсий хавф-хатар таҳлили энди нафақат баррель нархлари орқали, балки ушбу оралиқ маҳсулотларни етказиб бериш занжирининг хавфсизлиги орқали амалга оширилиши шарт.

Агар бир кун келиб нефть-кимё оқими жиддий равишда узилса, натижа фақат транспортнинг секинлашиши бўлмайди. Замонавий тиббиёт тизимлари тўхтайди, озиқ-овқат қадоқлаш занжири қулайди, мудофаа саноати ишлаб чиқариш қобилиятини йўқотади. Яъни, масала фақат энергияда эмас, балки цивилизациянинг давомийлигидадир.

Асосий тўқнашув энди хариталарда эмас, молекуляр даражада содир бўлмоқда. Нефть геосиёсати ўзгарди, у энергия манбаи бўлишдан чиқиб, стратегик материаллар геосиёсатига айланди. Ушбу трансформация глобал кучлар мувозанатини ҳам қайта шакллантирмоқда.

Бир томон хом ашёга киришни назорат қилаётган бўлса, иккинчи томон бу хом ашёни технологияга ва юқори қўшилган қийматга айлантирмоқда. Ушбу янги тартибда ҳақиқий куч қудуқларга эга бўлган кишида эмас, балки ўша қудуқлардан чиқаётган молекулаларни келажак технологиясига айлантира олган кишида тўпланмоқда.

Бугун ракеталарнинг масофасини муҳокама қилар эканмиз, ўша ракеталар қайси кимёвий жараёнлардан ўтиб ишлаб чиқарилганини назардан қочиряпмиз. Ваҳоланки, замонавий дунёнинг истиқболи уруш майдонларидан кўра кўпроқ қайта ишлаш заводлари ва кимёвий иншоотларда ёзилмоқда...

Ҳақиқий геосиёсий кураш энди кўринишда эмас, балки кўринмас фронтда, яъни нефть-кимёнинг чуқурликларида кечмоқда. Ва ушбу фронтни тушунмаган ҳеч бир таҳлил дунёни тўлиқ англай олмайди. Чунки катта манзара фақат ракеталарда, ҳарбий денгиз флотида ва баррель нархларида эмас, балки ўша баррелнинг ичидаги молекулалар қайта тиклаган замонавий цивилизациянинг ўзида яшириндир.