Оқ уйнинг парда ортидаги сирлари

АҚШ сиёсатининг энг ёпиқ эшиклари ланг очилди. Трампнинг иккинчи даврида Оқ уйнинг энг қудратли исми сифатида ажралиб турган Администрация раҳбари Сюзи Уайлс, Vanity Fair журналига берган кенг кўламли интервьюсида парда ортида содир бўлган воқеаларни сўзлаб берди. Илон Маскнинг назоратсиз ҳаракатларидан тортиб, Трампнинг бошқарув услубигача бўлган баёнотлар Вашингтонда анчадан бери пичирлаб келинаётган "қоронғу юз"ни илк бор шунчалик очиқ тарзда ўртага қўйди.

АҚШ Президенти Дональд Трампнинг иккинчи даврида Оқ уйнинг энг таъсирли шахси сифатида кўрсатилган Администрация раҳбари Сюзи Уайлс, Америка матбуотига берган батафсил интервьюсида Вашингтоннинг парда ортини тасвирлаб берди. Vanity Fair’да чоп этилган мақолада Трамп маъмуриятининг инқирозли лаҳзалари, кескин қарорлари ва ички мувозанатлари бор ҳақиқати билан ўрин олди.

Хабарга кўра, Сюзи Уайлс Трампдан кейин Оқ уйдаги энг кучли фигурадир. Республикачилар партиясининг собиқ масъуллари Трампнинг тўсатдан ва кескин қарорларини йўналтира оладиган ягона исм Уайлс эканлигини таъкидлашди. Уайлс учун "тенги йўқ биринчи бош администрация раҳбари" таърифи ишлатилди.

Сюзи Уайлс иш бошлаган илк кунлариданоқ Оқ уйда бошқа бир куч маркази билан юзма-юз келди: Илон Маск. Уайлс Трампнинг миллиардер иттифоқчиси ва "Ҳукумат самарадорлиги департаменти" деб аталган вайронкор операциянинг амалдаги раҳбари бўлган Маск ҳақида: "У мутлақо якка ўзи ҳаракат қиладиган актёр", деган иборани ишлатди.

Уайлс Маскни кучайган Носфератуга ўхшатди ва шундай деди:

"Илон билан боғлиқ энг катта қийинчилик — унга етиб олишдир. У кетамин истеъмол қилишини очиқчасига тан олган киши. Кундузлари Ижроия идораси биносида ухлайди. Даҳолар каби, у жуда ғалати одам. Бу эса ишларни осонлаштирмайди."

Маск Трампнинг иккинчи президентлик давридаги илк катта инқирозни қўзғатган шахс бўлди. SpaceX асосчиси АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID) билан кескин ҳисоб-китобга киришди. Уайлс бу жараённи шундай тасвирлади:

"Бошида даҳшатга тушдим. Чунки ҳукумат билан озгина бўлса-да алоқаси бор ҳар бир киши каби, мен ҳам USAID жуда яхши ишлар қиляпти деб ўйлардим."

Трамп ташқи ёрдамларни музлатиб қўйган президентлик фармонида ҳаётни сақлаб қолувчи дастурлар ҳимоя қилиниши кераклигини очиқ баён этган эди. Бироқ, шунга қарамай, бу дастурлар амалда тўхтатилди. Уайлснинг сўзларига кўра, Маск қарорни аллақачон қабул қилиб бўлган эди:

"Илон ‘Буни қиламиз’ деганида, у аллақачон қарор бериб бўлганди. Дастурларни ёпди, одамларни ишдан бўшатди, ҳаммани кўчага ҳайдади. Кейин эса ‘вайрон қилиб, қайтадан қуриш яхшироқ’ деди. Бу мен қиладиган иш эмас эди."

Уайлс юзага келган манзарани тузатиш вазифаси унинг зиммасида қолганини айтди ва ҳайратланарли иқрорни билдирди:

"Президент буни билмайди ва ҳеч қачон билмайди. У бундай кичик муассасаларнинг тафсилотларини билмайди."

Уайлс Маскни очиқчасига огоҳлантирганини ҳам сўзлаб берди:

"Одамларни идораларидан бундай тарзда ҳайдаб чиқара олмайсиз, дедим."

Бироқ, бошида USAID дастурларининг кесиб ташланиши келтириб чиқарадиган инсоний оқибатларни тўлиқ англаб етмаганини тан олди. Вақт ўтиши билан ёрдам ташкилотлари ва собиқ амалдорлардан келган телефон қўнғироқлари манзарани ойдинлаштирди: Африкада эмлаш дастурлари тўхтаган ва минглаб ҳаётлар хавф остида эди.

Уайлс Маскнинг тутумини шундай хулосалади:

"Илоннинг ёндашуви шундай: ишни тез битиришинг керак. Босқичма-босқич борсанг, ракетани Ойга етказа олмайсан. Бу ёндашувда баъзи чини буюмларни (нозик тизимларни) синдириб қўясан. Лекин ҳеч бир ақли расо инсон USAID тизими мукаммал эканлигини ҳам даъво қила олмайди."

USAIDнинг амалда ишдан чиқарилиши, Жорж Буш даврида бошланган ва миллионлаб ҳаётларни сақлаб қолган PEPFAR ОИТС дастурини ҳам фалаж ҳолга келтирди. Дастурнинг USAID грантларига боғлиқ эканлиги таъкидланди. Бу нуқтада Билл Гейтснинг сўзларига ўрин берилди:

"Дунёнинг энг бой одамининг дунёнинг энг камбағал болаларини ўлдириши ёқимли манзара эмас."

Интервью давомида Трамп томонидан Администрация раҳбари этиб танланган Уайлс, Ғазода икки йилдан бери давом этаётган урушни якунлаш учун олиб борилаётган алоқаларда Туркиянинг асосий давлатлардан бири эканлигини ҳам айтиб ўтди. Трампнинг элчилари Қатар, Миср ва Туркия билан биргаликда олиб борган музокаралари натижасида ўт очишни тўхтатиш таъминланганини, деярли барча асирлар озод этилганини билдирди. Ғазонинг келажагига оид 20 бандлик режа стол устида эканлигини айтган Уайлс, бу жараён АҚШ ички сиёсатида катта акс-садо бергани ҳақида гапирди.

Ғазо ва Исроил мавзуси Трамп коалицияси ичида жиддий нотинчлик соҳаси сифатида ажралиб чиқди. Уайлс, айниқса ёшлар, подкаст тингловчилари ва касаба уюшмаси аъзоларидан иборат сайловчилар гуруҳи АҚШнинг Исроил билан яқин алоқаларидан безовта эканини айтди. Бу безовталик Эпштейн иши ҳужжатлари билан бирлашганда Оқ уй учун жиддий босим ҳосил қилганини тушунтирди. Уайлс Эпштейн файлларига катта қизиқиш кўрсатаётган янги сайловчилар, айни пайтда Ғазо уруши ва Исроил билан ўрнатилган яқин алоқадан норози бўлган қатлам билан мос келишини айтди. Бу гуруҳ Трампнинг классик MAGA базасидан фарқ қилишини ва Республикачилар партияси учун янги ва нозик бир соҳа эканлигини эслатди.

Трампнинг учинчи марта номзод бўлиш-бўлмаслиги ҳақидаги саволга Уайлс аниқ жавоб берди. Конституция бунга рухсат бермаслигини, Трамп ҳам буни яхши билишини айтди. Трампнинг бу мавзуни кун тартибига олиб чиқиши эса "одамларни ақлдан оздиришини билгани учун" эканлигини тушунтирди.

Хабарда Сюзи Уайлснинг Трамп бошқарувидаги муҳим лаҳзаларга оид янги парда орти тафсилотларига ҳам ўрин берилди. Уайлсга кўра, Дональд Трамп, Вице-президент Жей Ди Вэнс ва Украина Президенти Владимир Зеленский ўртасида Овал кабинетда содир бўлган тўқнашув, учрашувдан анча олдин йиғилиб қолган кескинликлар натижаси сифатида юзага келган. Зеленский Оқ уйга келган пайтда атмосфера аллақачон кескин бўлганини айтган Уайлс, шу сабабли тўқнашув деярли муқаррар бўлиб қолганини билдирди. Уайлс Овал кабинетга камераларнинг киритилиши хато бўлганини тан олди. Баҳс барибир юз берарди, лекин камералар бўлмаганда бу жамоатчилик намойишига айланмас эди, деди у. Уайлс Жей Ди Вэнснинг ғазабга берилгани ҳақидаги шарҳларни рад этди. Вэнснинг аралашувини "ўйламасдан эмас, балки онгли равишда" деб таърифлаган Уайлс, содир бўлган воқеалар режасиз чиқиш эмаслигини билдирди.

Vanity Fair мақоласида Трампнинг Россия Президенти Владимир Путин билан муносабатига доир Уайлснинг баҳолари ҳам ўрин олди. Уайлс бу муносабатни изчил чизиқдан кўра, "кўпроқ дўстона" деб атади. Уайлсга кўра, Трамп Путиннинг Украинадаги мақсадлари фақатгина чекланган ҳудудий ён беришлар билан чекланиб қолмаслиги ҳақида хулосага келган. Баъзи маслаҳатчилар ва ташқи экспертларнинг Путин Украина шарқидаги маълум ҳудудлар билан кифояланади, деган фикрларига Трамп қўшилмаслигини айтди. Трамп бу баҳоларни рад этганини айтган Уайлс, Президент Кремль раҳбарининг якуний мақсади анча кенгроқ экани ҳақида хулоса қилганини ифода этди. Уайлснинг айтишича, Трамп Путиннинг асосий мақсади Украинанинг бутун ҳудуди устидан назорат ўрнатиш деган фикрга келган. Трамп ва Путиннинг 2018 йилда Хельсинкида ўтказган саммитини эслатган Уайлс, ўша пайтдаги манзара ташқаридан қараганда самимий ҳайрат ва уйғунлик таассуротини берганини айтди. Уайлснинг ҳикоя қилишича, Трампнинг иккинчи даврида Путин билан қилган телефон мулоқотлари бир хил чизиқда давом этмаган. Баъзи суҳбатлар самимий руҳда ўтган бўлса, баъзи алоқалар сезиларли даражада кескин бўлган.

Бошқа томондан, 2025 йил 4 ноябрда Овал кабинетда ўтказилган муҳим йиғилишда филибстернинг бекор қилиниши ва Венесуэла етакчиси Николас Мадурони ағдариш масаласи муҳокама қилинган. Трамп гапираётганда ўрнидан турган Уайлснинг: "Шошилинч вазият бор, бу сиз билан боғлиқ эмас", деган сўзлар билан йиғилишни тарк этиши Оқ уйда ҳароратни кўтарган лаҳзалардан бири сифатида келтирилди.

Интервьюда энг кўп диққат тортган иборалардан бири Трампга қаратилган бўлди. Уайлс АҚШ Президентини "алкоголик шахсиятга эга" деб таърифлади. Трампнинг чегара билмас қарор қабул қилиш услуби учун "у қила олмайдиган ҳеч нарса йўқлигига ишонади", деган сўзлар ишлатилди.

Уайлс Вице-президент Жей Ди Вэнснинг сиёсий ўзгаришини "тўлиқ сиёсий" деб баҳолади. Марко Рубио ва Стивен Миллер эса Трампнинг кескин чизиғини ижро этувчи шахслардир. Жей Ди Вэнснинг кўп йиллардан бери фитна назарияларига яқин тургани ҳам мақолада қайд этилган.

Интервьюларда Саудия Арабистони мавзуси ҳам ажралиб чиқди. Уайлс Трамп ташқи сиёсатда Саудия Арабистони ишидан кўра, кўпроқ иқтисодиётга эътибор қаратилишини истаганини билдирди. Президент бу мавзунинг кун тартибида керагидан ортиқ жой эгаллашидан безовта бўлганини ва иккинчи даврда иқтисодий масалаларни олдинга чиқаришни афзал кўрганини айтди.

Трамп иш бошлаган илк куни чиқарган 26 та президентлик фармони ва 6 январь воқеаларида иштирок этган шахсларни афв этиши ҳам мақолада кенг ўрин олган. Уайлс бу қарорларда Трамп билан кўп марта тўқнаш келганини, бироқ сўнгги сўз ҳар доим президентда бўлганини айтди.

Хабарда, шунингдек, Трамп маъмуриятининг мафкуравий кескинлигига оид диққатга сазовор иборалар бор. Сюзи Уайлс "Project 2025" меъмори ва Бюджет ва бошқарув идораси раҳбари Рассел Воут учун тўғридан-тўғри "ўнг қанот фанати" сўзларини ишлатди. Уайлс Вашингтондаги куч мувозанатига оид баҳосида эса "чуқур давлат Давлат департаментида эмас, ҳарбий-саноат мажмуасида", дея Пентагонга ишора қилди.

Оқ уй Администрация раҳбари Трампнинг сиёсий рақибларига нисбатан ҳаракатларида интиқом ҳисси таъсирли бўлганига тўхталиб, очилган даъволар ҳақида: "Одамлар буни интиқом олиш деб билиши мумкин, нега бундай деб ўйламаслик кераклигини айта олмайман", деб изоҳ берди. Трамп ҳар куни эрталаб интиқом ўйи билан ҳаракат қилмаслигини, лекин имконият туғилганда бу йўналишда қадам ташлашини таъкидлади.

Трампнинг яқин атрофига оид баҳоларда Илон Маск ва Адлия вазири Пам Бонди тилга олинди. Маск учун "кетамин ишлатишини очиқ айтадиган, ғалати одам", деди. Бондининг Эпштейн иши ҳужжатлари билан ишлаш услубини эса "мутлақо муваффақиятсиз" деб баҳолади. Эпштейн қайдларида Трампнинг исми ўтгани, парвоз рўйхатларида бўлгани, лекин бу жиноий ҳолатни англатмаслиги ҳақидаги маълумот билан бўлишди. Трамп ва Жеффри Эпштейн ўртасидаги муносабат ижтимоий доира билан чеклангани, иккаласи ҳам ўша даврда "ёш, бўйдоқ плейбойлар" сифатида ўхшаш муҳитларда бўлгани қайд этилди. Уайлсга кўра, ҳужжатларда Трампга нисбатан ноқонуний ёки тажовузкор ҳаракатларга оид ҳеч қандай аломат йўқ.

Шу билан бирга, Трампнинг энг узоқ вақт хизмат қилган бош маслаҳатчиларидан бири бўлишга номзод Уайлс, Оқ уйдаги ролини "на қўлловчи (supportive) ва на жиззаки (shrew)" деб таърифлади. Трамп билан ҳар куни қийин суҳбатлар ўтказишини, лекин шу кунгача конституциявий инқироз келтириб чиқарадиган вазиятга дуч келмаганини айтди. Трампнинг иккинчи даври биринчисидан кўра анча муҳим эканини таъкидлаган Уайлс, 2026 йилги оралиқ сайловлар Оқ уй учун тақдирни белгиловчи бўлишини билдирди.

Хабарда келтирилган даъволардан сўнг, Трампнинг администрация раҳбари Сюзи Уайлс Х ижтимоий тармоғидаги саҳифасида баёнот берди. Уайлс Vanity Fair’да чоп этилган мақолани "ёлғон тарзда тўқилган ҳужум матни" деб атади. Ўз постида "муҳим контекстлар эътибордан четда қолдирилди, мен ва бошқаларнинг Президент ҳамда жамоа ҳақида айтганларимизнинг катта қисми ҳикоядан чиқариб ташланди", деган ибораларни ишлатди. Уайлс матннинг "Президент ва унинг жамоаси ҳақида ўта тартибсиз ва салбий тасаввур уйғотиш мақсадида ёзилган деб ўйлашини" айтди. Трамп маъмурияти қисқа вақт ичида эришган натижаларга тўхталиб, "Трампнинг Оқ уйи 11 ой ичида бошқа ҳеч бир президент саккиз йилда уддалай олмаган ишларни амалга оширди", деб ёзди.

АҚШнинг Нью-Жерси штатида 1957 йилда туғилган Уайлс, Мэриленд университетини тамомлаганидан сўнг, ўша пайтдаги Вакиллар палатаси аъзоси Жек Кемпнинг ёрдамчиси сифатида сиёсий кариерасини бошлаган. Кейинчалик Уайлс 1980-йилларда ўша даврнинг Республикачи президентлигига номзоди Рональд Рейганнинг кампаниясида ишлади. Кариераси давомида турли Республикачи исмлар билан ишлаган Уайлс, кейинроқ Флорида губернаторлиги учун курашган Рон ДеСантиснинг кампаниясида хизмат қилди. Республикачилар партияси ичида муҳим фигура сифатида танилган Уайлс, айниқса Трампнинг 2016 ва 2020 йилларда ўтказган сайловолди кампанияларидаги роли билан ажралиб турди. Уайлс кампания бошқаруви, стратегия ишлаб чиқиш ва инқирозни бошқариш соҳаларида мутахассислашиб, Трамп кампанияларида фаол иштирок этди. 67 ёшли Уайлс, шунингдек, узоқ йиллар давомида Республикачилар партиясининг етакчилари билан яқин алоқалар ўрнатиб, партиянинг стратегик қарашларига таъсир кўрсатган исм сифатида танилади. Трамп Сюзи Уайлсга классик вазифа таърифидан ташқари стратегик ваколатлар берди. Уайлс нафақат кунлик иш тартибини бошқарадиган шахс, балки Оқ уйдаги қарорлар трафигини назорат қиладиган, муҳим ҳужжатларнинг президентга қайси босқичда ва қандай мазмунда етиб боришини белгилайдиган марказий шахслардан бирига айланди.