АҚШ Эрондаги оловга мой сепмоқда!..

Эронда кескинлик тобора авж олмоқда... Аслида, бугунгига ўхшаш кўча намойишлари сўнгги қирқ беш йил ичида Эронда кўп бор такрорланган. Бироқ бу сафар вайронгарчилик ва ўт қўйиш ҳолатлари жуда кўп. АҚШнинг таҳдиди эса вазиятни янада мураккаблаштирди!

АҚШ Президенти Трамп Эрон режими мухолифларига “ЁРДАМ ЙЎЛДА...” деганда айнан нимани назарда тутаяпти? Чунки АҚШ ёрдами дейилганда, тўхтаб, бироз мушоҳада юритиш керак!.. Унинг Афғонистон ва Ироққа қандай ёрдам олиб боргани ҳаммага аён. Устига-устак, айни вақтда АҚШнинг турли шаҳарларида юз минглаб одамлар иштирокида намойишлар давом этмоқда. У ерда ҳам намойишчиларга полициянинг муносабати жуда шафқатсиз. Атиги беш-олти кун аввал миграция полицияси сабабсиз равишда уч фарзанднинг онасини ўлдирди. Америка жамоатчилиги жуда ғазабда. Трамп маъмуриятининг жиноятни хаспўшлашга бўлган уринишлари эса кескин акс-садо бермоқда. Лекин ўша Трамп: “Намойишларни давом эттиринг, иложи бўлса давлат муассасаларини эгаллашга ҳаракат қилинг. Сизни ўлдираётганларнинг исмларини қайд этиб боринг. Ёрдам йўлда...” деганидан сўнг, истеҳзо билан “MIGA” (Make Iran great again... Эронни қайтадан буюк қилайлик!) шиорини ўртага ташламоқда.

Иккинчи бор ҳокимиятга келганига бир йил тўлаётган Трампнинг қилиқлари бутун дунё томонидан ҳайрат ва ибрат билан кузатилмоқда. Бу кетишда Трамп яна қандай можароларга қўл урар экан? Мичиган штатида иштирок этган йиғилишида бир завод ишчисининг (болаларга нисбатан зўравонлик қилувчиларни ҳимоя қилаётгани ҳақидаги) эътирозига жавобан сўкингани ва қўли билан қилган ишораси кузатувчиларни даҳшатга солди. Дарҳақиқат, бу кетишда Дональд Трамп узоққа бормай бошини деворга урармикин? Унинг бу ҳолатларини кўриб, инсон беихтиёр ўйга толади. Кўриниб турибдики, АҚШ Президентининг кучга мастликдан озиқланадиган мегаломан (ўзига бино қўйган) хатти-ҳаракатлари ўрнини тўлдириб бўлмайдиган воқеаларга сабаб бўлишига замин тайёр. Балки, жон таслим қилаётган халқаро тартиб-қоидалар тобутига сўнгги михни қоқадиган бирор ҳаракат ҳам содир бўлиши мумкин. Чунки бу ҳолат тормози ишламай қолган юк машинасининг пастликка қараб кетишини эслатмоқда...

Венесуэланинг нефть захираларини эгаллаш учун мамлакат президентини ўғирлаб кетиб, гўёки суд қилиш — бугунгача бўлган энг охирги зўравонлик эди. Зеро, АҚШнинг аввалги аралашувларида ҳеч бўлмаганда кўриниш учун коалиция ва қисман халқаро қўллов мавжуд бўларди. Бу сафар ундай бўлмади. Бир тунда қилинган ҳужум билан мустақил давлат президенти қароқчиларча қўлга олиниб, ўғирлаб кетилди... Бу қароқчилик Трампга ҳаддан ташқари ўзига бўлган ишончни сингдирган кўринади. Чунки дунёдан бу расвогарчиликка нисбатан арзирли бир қаршилик чиқмади. АҚШ бундан жасоратланиб Эронга қарши саргузаштга киришадими? Киришса нима бўлади?

Эроннинг сўнгги 125 йиллик тарихида яшаган ички ва ташқи воқеаларни қисқача эсласак, айниқса, охирги қирқ беш йилда, яъни Хумайний инқилобидан бери Эрон жуда драматик воқеаларга дуч келди. Инқилобдан дарров кейин Ироқ билан саккиз йил давом этадиган уруш бошланди. Бу урушда Ғарб очиқчасига Ироқни қўллаб-қувватлаганини эслатиб ўтамиз... Эрон ўзининг энг заиф ва нозик даврини яшаётган эди. Бир томондан ичкарида ҳамон давом этаётган қаршилик ва террор ҳаракатлари, иккинчи томондан урушнинг вайронкор таъсири... Эронда Шоҳ армиясида хизмат қилган уч юз генералнинг барчаси четлаштирилгани (олтмиш нафари отиб ташланган) сабабли бир полковник бош штаб бошлиғи этиб тайинланган эди!.. Ва Эрон бундай шароитларда қаршилик кўрсатишда давом этди. Жуда катта йўқотиш ва вайронагарчиликларга қарамай, таслим бўлмади. Уруш бошида бой берган ерларини қайтариб олишга муваффақ бўлди. Ҳатто шундай давр келдики, Эрон қамоқдаги учувчиларни ҳам чиқариб, урушга юборди... Бу хусусият Эроннинг ижтимоий тузилишини яққол кўрсатиб берадиган бир мисолдир.

Трампнинг эронлик намойишчиларга қилган чақириғи худди шунга ўхшаш тескари таъсир қилиши ҳам мумкин. Аммо халқнинг Хумайний режимига бўлган ғазаби бошқача натижага ҳам олиб келиши мумкин. Ҳар қандай ҳолатда ҳам, Эрон на Ироққа, на Сурияга ва на Венесуэлага ўхшайди. Америка ҳам буни энг яхши биладиган давлатдир. Кескин баёнотларга қарамай, АҚШнинг бугунги тутими Эронга қарши кенг кўламли аралашув эҳтимолини унчалик яқинлаштирмаяпти. Тўқсон икки миллион аҳолига эга, бир миллион 640 минг квадрат километрдан зиёд майдонга эга улкан мамлакат... Яқин Шарқ, Кавказ, Марказий ва Жануби-Шарқий Осиёгача чўзилган ерлар. Эрон дунёнинг энг стратегик географик минтақасида жойлашган. Фақат Форс кўрфази ва Ҳурмуз бўғозига қараш кифоя. Ҳурмуз бўғозидан кунига 21 миллион баррель нефть ўтади... Худди шундай, бўғоздан ўтадиган суюлтирилган газ миқдори 300 миллион кубометр. Эрон Каспий денгизидан Ҳинд океанигача бўлган энг муҳим савдо йўли устидаги мамлакат. Дунёнинг энг йирик нефть ва табиий газ захираларига эга бўлган илдизли давлат... Заифлик ва камчиликларидан кўра афзалликлари кўпроқ бўлган минтақавий куч. Америка (ва Исроил) шу кунгача кўп бор Эронга ҳужумлар уюштириб, зарар етказди. Лекин ҳар сафар ишлар силлиқ кетишига ҳеч ким кафолат бера олмайди!..

Ҳар нарсага қарамай, Америка маъмурияти Эронга нисбатан кенг кўламли ҳарбий аралашувга киришса, бу шундоқ ҳам жуда нозик бўлган Яқин Шарқда янги ва янада хавфли жараёнларга сабаб бўлади. Афсуски, бундан энг кўп зарар кўрадиган мамлакатлардан бири Туркия бўлади. Шу боис Туркия АҚШ ва Эрон томонлари билан жадал алоқалар олиб бормоқда. Тилайликки, Эрондаги қонли кўча намойишлари янада авж олмасдан якунига етсин... Акс ҳолда, дунёдаги кескинлик ва тўқнашувлар занжирига яна бир улкан халқа қўшилади.