Америка ва Европа Иттифоқининг йўллари айрилмоқдами?

Франция президенти Макрон, АҚШ Европанинг экспорт манфаатларини нишонга олувчи савдо келишувлари орқали “Европани заифлаштириш ва бўйин эгдиришни” мақсад қилганини алоҳида таъкидлади. Франция президенти божхона тўловларини қўллаш, айниқса, “ҳудудий суверенитетга қарши босим сифатида” ишлатилиши қабул қилиб бўлмас ҳолат эканини урғулади. АҚШ президенти Трамп Гренландияни истаётганини айтди ва: “Ҳарбий куч ишлатмайман”, дея қўшимча қилди.

Бундан сўнг Европа етакчилари баёнотлар беришди. Макрон Хитой билан алоқаларни ривожлантиришга чақирди. “Европада Хитойнинг тўғридан-тўғри инвестицияларига эҳтиёжимиз бор”, деди у. Буюк Британия Бош вазири Кир Стармер ҳам келаси ҳафта Пекинга кенг қамровли ташриф билан боради.

Бошқа томондан, Хитойнинг Британия пойтахти Лондонда янги ва жуда катта элчихона очиш режаси мунозараларга сабаб бўлди. Британия ҳукумати маълум шартлар асосида пойтахтда “супер-элчихона” деб аталаётган Хитойнинг янги ваколатхонаси қурилиш режаларини тасдиқлади. Яъни, “Хитой Европа Иттифоқининг янги ҳамкори бўлиши мумкинми?” деган савол кун тартибига чиқди.

Ғарб ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар энди аввалгидек бўлмаслиги ҳақидаги энг очиқ баёнотни Канада Бош вазири Марк Карни берди. Давосда сўзлаган нутқида Карни тартиб энди аввалгидек бўлмаслигини айтди:

1978 йилда чех мухолифатчиси Вацлав Ҳавел – кейинчалик у президент бўлган - “Кучсизларнинг кучи” деб номланган эссе ёзган эди. У шундай оддий саволни ўртага ташлаганди: “Коммунистик тизим ўзини қандай қилиб оёқда тутиб турарди?”. Жавобини эса бир баққол мисолида бошлаганди. Бу дўкондор ҳар тонгда витринасига: “Дунёнинг барча ишчилари, бирлашинг!” деган ёзувни осиб қўярди. У бунга ишонмасди. Ҳеч ким ишонмасди. Аммо барибир муаммо чиқмаслиги учун, тизимга мослашганини билдириш ва ҳаётини осонлаштириш учун уни осарди. Ҳар кўчадаги ҳар бир дўкондор айнан шу ишни қилгани учун тизим давом этарди.

Тизим нафақат зўравонлик билан, балки оддий одамлар ич-ичидан нотўғри эканини биладиган ритуалларда иштирок этиши билан яшаб қоларди. Ҳавел буни “ёлғон ичида яшаш” деб атарди. Тизимнинг кучи унинг ҳақиқатида эмас, балки ҳамманинг уни тўғридек қабул қилишга рози бўлишида эди. Унинг заифлиги ҳам айнан шу ерда эди: агар бир киши бўлса ҳам бу ўйинни тўхтатса — баққол ўша ёзувни олиб ташласа — сароб дарз кета бошлайди.

Компаниялар ва давлатларнинг ана шундай ёзувларини туширадиган вақт келди.

Ўн йилликлар давомида Канада каби давлатлар “қоидаларга асосланган халқаро тартиб” деб аталган тузилма туфайли фаровон яшади. Унинг институтларига қўшилдик, тамойилларини мақтадик, олдиндан тахмин қилиш мумкин бўлган вазиятидан фойдаландик. Унинг ҳимояси остида қадриятларга асосланган ташқи сиёсат юрита олдик.

Биз бу тартиб ҳақидаги ҳикоянинг қисман сохта эканини билардик. Энг кучлиларга керак бўлиб қолганда, улар ўзларини қоидалардан мустасно тутишларини ҳам. Савдо қоидалари асимметрик тарзда қўлланилганини. Халқаро ҳуқуқ айбланувчи ёки жабрланувчининг кимлигига қараб турлича қаттиқликда ишлатилганини ҳам билардик.

Карни энди Канада ва АҚШ ўртасида узилиш юз бераётганини айтди. Эски хотираларга, ностальгияга боғланиб қолмаслик кераклигини қўшимча қилди. АҚШдан ташқарида янги изланишлар борлигини айтган Карнининг қуйидаги жумлалари ҳам эътиборга молик:

“Биз ташқи алоқаларни тезлик билан турфа хил қилмоқдамиз. Европа Иттифоқи билан кенг қамровли стратегик шериклик ўрнатдик, Европанинг ҳарбий таъминот келишуви — SAFEʼга қўшилдик. Охирги олти ой ичида тўртта қитъада ўн иккита савдо ва хавфсизлик шартномасини имзоладик. Сўнгги кунларда Хитой ва Қатар билан янги стратегик шерикликлар ўрнатдик. Ҳиндистон, АСЕАН, Таиланд, Филиппин ва Меркосур билан эркин савдо келишувлари бўйича музокаралар олиб боряпмиз. Глобал муаммоларни ҳал қилиш учун «ўзгарувчан геометрия» усулини қўлламоқдамиз: турли масалалар учун умумий қадрият ва манфаатларга асосланган турли коалициялар тузяпмиз. Украина масаласида «Кўнгиллилар коалицияси»нинг асосий аъзосимиз ва жон бошига тўғри келадиган ҳисса бўйича энг катта қўллаб-қувватловчилардан биримиз. Арктика суверенитети масаласида Гренландия ва Дания томонидамиз, Гренландиянинг ўз келажагини белгилаш ҳуқуқини тўлиқ қўллаб-қувватлаймиз. НАТОнинг 5-моддасига содиқлигимиз тебранмасдир”.

Келгуси кунларда бу айрилишнинг излари қандай бўлишини яхшироқ кўрамиз. Албатта, амалдаги АҚШ президенти шундай йўл тутмоқда, аммо келгусида сайланадиган янги президент бошқача сиёсат юритиши ҳам мумкин.