Атакама саҳросида ҳаёт сири нимада?

Чилининг шимолий чегарасида, Тинч океанининг айнан ёнида ястаниб ётган Атакама саҳроси сайёрамиздаги энг қурғоқчил жой сифатида машҳур. Унинг баъзи қисмларида йиллик ўртача ёғингарчилик атиги 0,76 мм атрофида бўлса, айрим ҳудудларида асрлар давомида умуман ёғингарчилик қайд этилмаган. Хўш, ўликлар чиримайдиган бу тупроқларда ҳаёт қандай давом этмоқда?

Чили шимолида Тинч океани ва Анд тоғлари орасида жойлашган Атакама саҳросининг баъзи ҳудудларига охирги 400 йил давомида бир томчи ҳам ёмғир ёғмади. Тинч океанининг шундоққина ёнида жойлашган Атакаманинг қурғоқчилиги географик парадокс туфайли юзага келади. Шарқ томонда кескин кўтарилган Анд тоғлари қитъадан келадиган нам ҳавонинг киришига тўсқинлик қилувчи улкан тўсиқни ҳосил қилади.

Ғарбда эса океандан соҳилга қараб келадиган булутлар камдан-кам ҳолларда ёмғирга айланади. Тинч океанидан келувчи совуқ Гумбольдт оқими юзага яқин ҳавони совутади, юқори қатламда эса иссиқ ҳаво қолади. Бу ҳарорат фарқи бўронлар ҳосил бўлишига йўл қўймайди ва мавжуд намликнинг туманга айланишига сабаб бўлади. Паст булутлар тепаликлар устидан сузиб ўтиб ғойиб бўлади, аммо ҳеч қачон ёмғир олиб келмайди.

Бошқа томондан, Атакаманинг ички қисмларида деярли ҳеч қандай ўсимлик учрамайди. Баъзи жойларда эса ўлган ҳайвонлар ва ўсимликлар чиримайди. Тадқиқотчилар саҳрода минглаб йиллар аввалги даврга тегишли бўлиши мумкин бўлган органик қолдиқларни топдилар.

Бу ҳудудларда 550 га яқин ўсимлик тури мавжуд ва уларнинг аксарияти фақат Атакама учун хосдир. Ҳайвон турлари эса кичик қушлар, калтакесаклар, ҳашаротлар ва чаёнлардан иборат.

Бироқ, Атакаманинг соҳилга яқин ерларида манзара ўзгаради. Туман қияликларда тўпланиб, кичик ўсимлик жамоаларини озиқлантиради. Бромелиядошлар каби ўсимликлар намликни тўғридан-тўғри атмосферадан шимиб олади. Бошқа қисқа умр кўрувчи ўсимликлар эса туман энг кучайган даврларда қисқа муддатга пайдо бўлиб, кейин яна йўқолади.

Саҳро 20-асрнинг бошларида кашф этилган бой натрий нитрат конлари туфайли бир муддат кончилик фаолияти билан гавжум бўлган эди. Шаҳарчалар пайдо бўлган ва тез орада ташлаб кетилганди. Қуруқ ҳаво туфайли бинолар ҳали ҳам бузилмаган, асбоб-ускуналар секин зангламоқда, йўллар эса ҳеч қаерга олиб бормайди.

Бугунги кунда Атакама илмий қизиқишлар маркази сифатида ўз мавқеини сақлаб қолмоқда. Ўзининг сукунати, қурғоқчилиги ва сирли тузилиши билан у ҳаёт, вақт ва мослашувчанлик ҳақидаги тасаввурларга қарши чиқмоқда. Бу ҳолати билан у тадқиқотчилар Марс ва бошқа дунёларда учратишни кутаётган шароитларни ўзида акс эттиради.