Бугун янги Конституция кучга кирди

2026 йил 1 июль куни Қозоғистонда 15 мартдаги республика референдумида қабул қилинган янги Конституция расман кучга кирди.

1995 йилги Асосий қонун икки палатали парламент ва ҳокимиятнинг одатий тузилмаси билан бирга тарихга айланди.

Бунга Қосим-Жўмарт Тўқаевнинг 2026 йил январь ойида Миллий қурултойнинг V йиғилишидаги нутқи асос бўлди. Ўшанда у мамлакатга навбатдаги тузатишлар эмас, балки асосий қонуннинг тизимли янгиланиши зарурлигини таъкидлаган эди.

“Биз Конституцияни янгилашга масъулият билан ва комплекс ёндашишимиз керак. Бу қарор халқ томонидан қабул қилинади” деб таъкидлади президент.

Жорий йилнинг 21 январь куниёқ Конституциявий комиссия тузилди. Унинг таркибига 130 нафарга яқин киши - депутатлар, ҳуқуқшунослар, экспертлар ва жамоат ташкилотлари вакиллари кирди. Комиссияга Конституциявий суд раиси Эльвира Азимова раҳбарлик қилди, унинг ўринбосари эса ўша вақтда давлат маслаҳатчиси бўлган Ерлан Карин бўлди.

Комиссиянинг жами 12 та йиғилиши бўлиб ўтди ва уларнинг ҳар бири инсон ҳуқуқларидан тортиб экология ва давлат тузилишигача бўлган алоҳида блокларга бағишланди. Рақамли платформалар орқали ватандошлардан 10 мингга яқин таклиф келиб тушгани маълум қилинди.

11 февраль куни президент республика референдумини ўтказиш тўғрисидаги фармонни имзолади, 12 февралда эса Конституция лойиҳаси эълон қилинди.

2026 йил 15 март куни умумхалқ овоз бериш жараёни бўлиб ўтди. МСК маълумотларига кўра:

сайловчиларнинг қатнашиши 73,12 фоизни ташкил этди - 9,1 миллиондан ортиқ қозоғистонлик ватандош участкаларига келди;

янги Конституцияни 87,15 фоиз - тахминан 7,95 миллион киши ёқлаб овоз берди.

Шу тариқа Қозоғистоннинг конституция куни сифатида нишонланадиган 30 август санаси 15 мартга кўчирилди.

Қизиғи шундаки, референдум куни журналистлар Қосим-Жўмарт Тўқаевдан асосий қонуннинг янги таҳрири тезкорлик билан ишлаб чиқилгани ҳақида нима деб ўйлашини сўрашди, чунки жаҳон амалиётида конституциявий ислоҳотлар узоқ вақт талаб этади. Ўшанда президент Конституция устида иш анчадан бери олиб борилганини тан олди.

Энг сезиларли ўзгаришлар

Энг сезиларли ўзгариш - икки палатали парламентдан бир палатали парламентга ўтишдир. Юқори палата (Сенат) тугатилади. Душанба куни, 29 июнда VIII чақириқ Сенат тўртинчи сессиясининг якуний ялпи мажлиси бўлиб ўтди. Ушбу чақириқ Қозоғистоннинг энг янги тарихидаги охиргиси бўлди.

Юқори палата раиси Маулен Ашимбаев буни 30 йиллик тарихий миссиянинг якунланиши деб атади. Бундан буён Сенат ва Мажлис ўрнини бир палатали парламент - Қурултой эгаллайди.

30 июнь куни палаталарнинг тарихий сўнгги қўшма мажлиси ҳам бўлиб ўтди. Қосим-Жўмарт Тўқаев Сенат ва Мажлис депутатларига фаолиятлари учун миннатдорчилик билдирди ва уларнинг баъзилари ўз ишларини Қурултойда, шунингдек, Халқ Кенгаши - Қозоғистон Халқ кенгашида давом эттиришлари мумкинлигини айтди.

Шунингдек, янги Конституция кучга киргандан сўнг Тўқаев бир қатор муҳим ҳужжатларни, жумладан, Қурултойга сайловлар ўтказиш тўғрисидаги фармонни имзолаши маълум қилинганди.

Янги бир палатали Қурултой фақатгина пропорционал тизим бўйича (партия рўйхатлари асосида) сайланадиган 145 нафар депутатдан иборат бўлади. Уларнинг ваколат муддати - беш йил.

Депутат бўлиш учун қуйидагилар талаб этилади:

25 ёшдан катта бўлиш;

Қозоғистон ватандоши бўлиш;

Охирги 10 йил давомида мамлакатда яшаган бўлиш.

Депутатларни Қурултойнинг розилигисиз ушлаб туриш, ҳибсга олиш ёки жиноий жавобгарликка тортиш мумкин эмас.

Янги парламент қуйидаги ваколатларга эга бўлади:

Қонунлар ва конституциявий қонунларни қабул қилиш.

Агар президент қонунларга рози бўлмаса, уларни қайта кўриб чиқиш ва такроран овоз бериш.

Уруш ва тинчлик масалаларини ҳал қилиш, шунингдек, халқаро мажбуриятлар бўйича армиядан чет элда фойдаланишни маъқуллаш.

Президент сайловларини эълон қилиш ва референдумлар ўтказишни таклиф қилиш.

Президент билан вице-президент, бош вазир, судьялар ҳамда Марказий сайлов комиссияси, Олий аудиторлик палатаси аъзоларини тайинлашни келишиш.

Олий суд судьяларини тайинлаш ва лавозимидан озод этиш, уларнинг қасамёдини қабул қилиш, зарурат туғилганда судьялар ва депутатларни дахлсизлик ҳуқуқидан маҳрум қилиш.

Ҳукумат ишини назорат қилиш, вазирлар ва аудиторлик палатаси ҳисоботларини тинглаш, ҳукуматга ишончсизлик билдириш.

Муҳим масалалар бўйича эшитувлар ва муҳокамалар ўтказиш, комиссиялар ва ишчи гуруҳлар тузиш, ўз фаолиятини ташкил этиш.

Конституцияда мустаҳкамланган бошқа ваколатларни бажариш.

Президент бош прокурор, Конституциявий ва Олий судлар раисларини, Миллий банк раҳбари ва Миллий хавфсизлик қўмитаси (МХҚ) раисини тайинлаш ҳуқуқини қўлга киритди - Қурултой бу тайинловлар ҳақида воқеадан кейин (постфактум) хабардор қилинади.

Вице-президент лавозимининг қайтарилиши

Илгари Қозоғистонда вице-президент лавозими мавжуд бўлган - масалан, 1991 йилдан 1996 йилгача бу лавозимни Ерик Асанбаев эгаллаган, кейинчалик у тугатилган эди. Эндиликда бу лавозим қайтарилди.

Янги Конституцияга кўра:

Президент вице-президентни Қурултойнинг розилиги билан тайинлайди.

Унинг вазифаси - президентга парламент ва ҳукумат билан ўзаро ҳамкорлик қилишда кўмаклашишдир. Қолган масалаларда унинг ваколатларини президентнинг ўзи белгилайди.

Агар Қурултой тайинловни икки марта рад этса, президент парламентни тарқатиб юбориши мумкин.

Вице-президентнинг қайтарилиши ҳокимиятни топшириш тартибини ўзгартиради:

Агар президент муддатидан олдин лавозимини тарк этса, унинг ваколатлари дастлаб вице-президентга ўтади.

Агар унинг имкони бўлмаса, ваколатлар Қурултой раисига, ундан кейин эса бош вазирга ўтади.

Бундан сўнг Қурултой етти кун ичида янги президент сайловларини эълон қилиши ва уларни икки ой ичида ўтказиши лозим.

Халқ Кенгаши

2026 йилги Конституция Қозоғистон Республикаси халқи манфаатларини ифода этувчи олий маслаҳат органи - Халқ Кенгашини  ташкил этади. Унинг таркибига мамлакатнинг оддий ватандошлари киради.

Кенгаш қуйидаги имкониятларга эга бўлади:

Мамлакат ичидаги муҳим масалалар бўйича маслаҳатлар ва тавсиялар бериш.

Миллий бирликни мустаҳкамлашга кўмаклашиш ва умумий қадриятларни қўллаб-қувватлаш.

Қурултойга қонун лойиҳаларини киритиш.

Умуммиллий референдум ўтказишни таклиф қилиш.

Расмий маълумотларга кўра, янги Конституция аввалги таҳрир матнининг қарийб 84 фоизини қамраб олди. Бугун, 2026 йил 1 июль куни янги Конституция кучга кирди, амалдаги парламентнинг ваколатлари тугайди. 2026 йилнинг август ойига янги бир палатали Қурултойга сайловлар ўтказиш, Ҳуқуқий сиёсатнинг янги концепциясини қабул қилиш ва барча қонунчиликни янгиланган асосий қонунга мувофиқлаштириш режалаштирилган.